Copy
Nieuwsbrief Monumenten Spreken - documentaires over 27 Zaanse oorlogsmonumenten.
Monumenten Spreken
Via deze nieuwsbrief houden we u op de hoogte van de activiteiten van Monumenten Spreken. Het gaat om afgeronde films, nieuwe opnames, nieuws over sponsors en de bijeenkomsten waar onze films getoond worden. Als u anderen op onze nieuwsbrief wilt attenderen kan dat via een link onderaan deze mail. Daar is ook informatie over het afmelden te vinden.

Opnames Wormerveer Nagtegaalkade

Tijdens de opstand van Georgiërs op Texel in april 1945 besloot het verzet om de spoorlijn naar Den Helder te saboteren om te voorkomen dat de Duitsers versterkingen naar Texel zouden sturen. In Wormerveer werd een spoorbrug opgeblazen waardoor een locomotief ontspoorde. 
 
Diezelfde dag werden 25 gevangenen uit de gevangenis aan de Weteringschans in Amsterdam gehaald. In Wormerveer werden er zeven gefusilleerd. Nadat in Alkmaar nog twee gevangenen waren opgehaald, werden in St. Pancras de overige 20 mannen doodgeschoten. 
 
Het monument ter nagedachtenis aan de fusillade staat aan de Provincialeweg in Wormerveer, ter hoogte van de Nagtegaalkade. Voor de film werden de heer Witte uit Texel, de heer Den Hartigh uit St Pancras en de heer Koelemeij uit Wormerveer geïnterviewd.

Monument Zaanweg

Mevrouw Koelemeij, dochter van de slager op de Zaanweg, was getuige van de liquidatie door het verzet van politieagent Bouwens. Vier dagen daarvoor, op 3 oktober 1944, werd op de ‘dronken brug’ in Wormerveer de collaborateur Gerben De Graaf neergeschoten door het verzet. Hoewel ernstig gewond kon De Graaf nog doorgeven dat volgens hem Toffi Hofland bij de schietpartij betrokken is. Volgens Wim Blank, die samen met Hofland De Graaf schaduwde, hebben verpleegsters in het ziekenhuis De Graaf alsnog om het leven gebracht. 
 
Als represaille werd op 11 oktober een vijftal mannen aan de Zaanweg gefusilleerd op de plek waar de agent was neergeschoten. Onder hen is Dirk Hofland van de Elektrozaak, de vader van Toffi Hofland. Behalve mevrouw Koelemeij en Wim Blank kwam getuige Jan Keuter aan het woord. Het monument is te vinden tegenover Zaanweg nr. 86, de plek van de aanslag.
 
De kosten voor deze opnames zijn betaald van de opbrengst van de paasbrodenactie van de Odd Fellows.

Opnames Bernhardbrug

Negen jaar oud waren Janny van Saane en Foppe Huitema toen op 10 maart 1945 een vrachtwagen de brug over de Zaan kwam oprijden; de weg werd afgezet en vijf aan elkaar geboeide mannen werden het weiland ingedreven waarop staccato geratel klonk. 
 
De fusillade was een reactie op de liquidatie van Willem Elhardt, chef van de waterpolitie in Zaandam en overtuigd NSB-er. Als vergelding voor deze liquidatie haalden de Duitsers vijf Alkmaarse verzetsmensen uit het Huis van Bewaring aan de Weteringsschans.
 
Beide getuigen werden geïnterviewd bij het monument bij de Bernhardburg aan de Oostzijde. Op de plek van het weiland ligt nu de rotonde bij het Prins Bernhardplein.

Monument van Hannie Schaft in Oostzaan

Op 15-jarige leeftijd raakte Freddi Oversteegen betrokken bij het verzet en leerde daar ook Hannie Schaft (zie foto) kennen. Over die tijd komt zij aan het woord in de film over het Hannie Schaft-monument in Oostzaan.

Februaristaking-monument Wilhelminabrug

In 1941 deden duizenden Zaankanters aan de Februaristaking. Voor onze film over dat monument kwamen maar liefst zes getuigen voor de camera. Chris Kabel was 13 jaar in februari 1941 en spijbelde van school en was op de Burcht toen de stakers zich daar verzamelden. Rob de Jong zag vanuit zijn slaapkamerraam op de Burcht het gebeuren aan en hoorde hoe plots het vuur geopend werd. Een kogel doorboorde het kozijn in zijn slaapkamermuur. 
 
Bij het Elektriciteitsbedrijf op de Oostkade bemande Dirk May het kantoor. Ook hij was van mening dat het onrecht dat zijn Joodse medemensen werd aangedaan moest stoppen. Hij was dan wel in overheidsdienst maar die dag sloot hij het loket. Mart ten Wolde was als 15-jarige, net van de ambachtsschool, nog maar een paar maanden in dienst bij machinefabriek Duijvis toen de staking uitbrak. Hij fietste mee met stakers om bij andere bedrijven mensen op te roepen het werk neer te leggen.
 
Cor Brak, 19 jaar in februari 1941, werkte op het Zuideinde in Wormerveer bij Gorters stalenramenfabriek. Het pamflet Staakt! Staak! Staakt! was al rondgegaan en aan de poort stonden de stakende arbeiders van de nabijgelegen bedrijven Croklaan en de zeepfabriek van Dekker. 
 
Bep Koeman-Westmijze was getrouwd met verzetsman Gerrit Koeman. Bij haar thuis kwamen verzetsmensen bijeen en toen die hoorden dat in Amsterdam de staking een groot succes was, besloten ze ook in Zaandam de oproep te verspreiden. Oud-wethouder Wim Nieuwenhuijse vertelt in de documentaire hoe het manifest geschreven, getypt, gestencild en verspreid werd, onder meer bij fabriekspoorten.

Van Jou Heb Ik Niets Meer Gehoord

Mevrouw Koeman attendeerde ons op het lied Van Jou Heb Ik Niets Meer Gehoord van Ber en Uut Hulsing. Ber Hulsing (Enkhuizen 1907 – Amsterdam  1980) was  actief in het verzet in de Zaanstreek en de illegale pers, o.a. bij De Waarheid.
Uut Hulsing, geboren als Guurtje Anna Catharina Lubbes (Zaandam, 1910 - Amsterdam, 1970) was een Nederlands cabaretière die samen met haar man meewerkte aan het G.G. ('t Gaat Goed)-cabaret van Jan Musch.

Essencefabriek Polak & Schwarz Zaandam

Door de uitvinding van synthetische rozenolie en de productie van surrogaatthee was de essencefabriek van Polak & Schwarz in Zaandam “Kriegswichtig” wat betekende dat iedereen die in dienst was voorlopig vrijgesteld werd van Arbeidseinzatz of transport naar het oosten. Dankzij de vooruitziende blik van toenmalig directeur Dolf Schwarz was gedurende de oorlogsjaren op papier Polak & Schwarz geen joods bedrijf meer.  De 'arische' Nederlander Cook Brummer werd aangesteld als directeur, en de aandelen werden verdeeld onder de bevriende bedrijven in de Zaanstreek. 
 
Voor de documentaire zijn Dick Schwarz, zoon van de directeur en Maurits van Witsen, zoon van de procuratiehouder, geïnterviewd. Ofschoon de joodse familie Schwarz uit Westerbork werd vrijgelaten na bemiddeling van Cook Brummer, moesten ze onderduiken in Brussel waar ook de familie van procuratiehouder Van Witsen was ondergebracht. 
 
Van Witsen wordt echter in Brussel gearresteerd, hij weet de overige familieleden uit handen van de Duitsers te houden maar moet mee met het allerlaatste transport naar Auschwitz. De naam van Henri van Witsen staat als laatste gebeiteld op de gedenkplaat bij Maison d’essence. 

Documentaire over Jan Kuijper

Op 28 oktober is er gefilmd in Haaldersbroek voor de documentaire over de Wormerse badmeester Jan Kuijper. Het ging om de reconstructie van de achtervolging op de fiets zoals die plaatshad op 29 november 1944. Twee mannen in vrijwel dezelfde regenjas fietsten toen elk op een herenrijwiel over de Dorpsstraat in Wormer. 
 
De Wormer Dorpsstraat is door het verkeer en de geparkeerde auto’s geen optie voor de documentaire. In het door de tijd nauwelijks aangetaste Haaldersbroek was de oorlogssituatie beter te reconstrueren.

Joodse onderscheiding voor Geertje en Trijntje Pel

Geertje Pel-Groot, in de oorlog omgekomen nadat ze gearresteerd was wegens het verbergen van de Joodse baby Marion Swaab, zal postuum de hoogste Israëlische onderscheiding “Rechtvaardigen onder de Volkeren” krijgen. Ook haar dochter Trijntje Pfann- Pel, die haar hielp bij het laten onderduiken van baby Marion, krijgt deze eretitel.
 
Met deze onderscheiding  worden niet-joodse personen geëerd die tijdens de oorlog, met inzet van eigen leven en vaak ook dat van hun huisgenoten, joodse medeburgers hebben gered. De onderscheiding – bestaande uit een oorkonde en een medaille - zal op 27 januari 2013 worden uitgereikt in het Zaanse Museum door een vertegenwoordiger van Yad Vashem, namens het gehele joodse volk.

De aanvraag is in gang gezet door Monumenten Spreken. Na de verfilming van het verhaal van Geertje Pel-Groot heeft Marion Swaab, de baby die door Trijnie Pel en haar moeder Geertje is gered, een aanvraag opgesteld. Tijdens de bijeenkomst die om 14:00 begint zullen behalve de film over Geertje Pel ook nieuwe Monumenten Spreken films over Juf Jansma (monument Zaandijk) en Polak & Schwarz worden vertoond.

Planning voor het komend half jaar

Tot en met de maand juni wordt volop onderzoek gedaan voor de volgende monumenten:
  • Verzetsplantsoen en het Zaanlands Lyceum te Zaandam (januari);
  • RK Kerk Odolphus in Assendelft en de NH Kerk Zuiderhoofdstraat Krommenie (februari);
  • Algemene Verzetsmonumenten Wormer (maart);
  • Stijkelgroep bij Tate & Lyle (voormalig hoofdkantoor Honig, de Bijenkorf) in Koog aan de Zaan (april);
  • Joodse Begraafplaats Zaandam en Gedenkboek Stadhuis Zaanstad (mei)
  • Vrouwe Justitia Wormerveer (juni).
Op dit moment wordt de laatste hand gelegd aan de documentaires over Jan Kuijper (Wormer) en Pieter Slooten (Wijdewormer). Soms ontstaat tijdens de montage behoefte aan extra research. Zo zijn we op zoek naar informatie over de liquidatie van buurvrouw Haan uit Neck die de groep waar Pieter Slooten deel van uitmaakte verraden zou hebben (tips: naar info@monumentenspreken.nl of 06 11375 457 Marjo Post).

Getuigen

Uiteraard blijven wij op zoek naar mensen die ons iets kunnen vertellen over de gebeurtenissen die de aanleiding vormden voor de 27 oorlogsmonumenten in de Zaanstreek. Misschien kent u de namen op de monumenten, of heeft u foto's of ander beeldmateriaal dat herinnert aan gebeurtenissen in de Zaanstreek tijdens de oorlogsjaren. Niet op alle monumenten staan namen. Er zijn ook monumenten die herinneren aan de hongerwinter; aan de vrouwen die achterbleven omdat de mannen in Duitsland te werk gesteld waren of gevangen zaten of ondergedoken waren; of aan het verzet in de Zaanstreek in het algemeen. Wij horen en zien graag uw herinneringen. 
 
In mei willen wij opnames maken over het monument op de Joodse Begraafplaats en het Gedenkboek in het Stadhuis van Zaanstad. Hiervoor zijn wij op zoek naar foto's van Joodse Zaankanters. Misschien heeft u een klassenfoto, een foto van een straatfeest of andere gebeurtenis van eind jaren dertig, waarop wij onze Joodse plaatsgenoten kunnen zien? 
 
Heeft u informatie voor ons, e-mail dan naar info@monumentenspreken.nl of neem contact op met onze coördinator research Marjo Post 06 113 75 457.

De geschiedenis van de Zaanstreek

Sinds 8 november 2012 ligt De geschiedenis van de Zaanstreek in de winkels, een tweedelig standaardwerk van uitgeverij WBOOKS en Stichting Platform Zaanse Geschiedschrijving. Meer dan twintig historici geven daarin hun visie over de Zaanstreek, van de prehistorie tot nu. Erik Schaap nam het hoofdstuk over de Zaanse illegaliteit tijdens de Tweede Wereldoorlog voor zijn rekening.

Cijfers 15 maanden

  • 17 films volledige research & opgenomen.
  • 5 films gemonteerd & 2 in afronding.
  • begroting fase 1 is gedekt.
  • 2107 keer werd het pilotfilmpje op YouTube bekeken.
  • 373 mensen krijgen de nieuwsbrief per e-mail.
  • 95 vrienden op Facebook
  • 183 volgers op Twitter

Tussenstand financiën

Monumenten Spreken heeft onlangs donaties ontvangen van de Rotaryclubs Zaandam Oost (€ 2.000) en De Zaan Zaandijk (€ 2.200). Daarmee komt het totaal voor de eerste fase op € 78.000. Een groot deel van de donaties is afkomstig van regionale fondsen wat een teken is van de brede steun voor ons project in de Zaanstreek. 
 
In deze fase van het project worden 27 minidocumentaires gemaakt over de oorlogsmonumenten in de Zaanstreek. Dit heeft voor ons prioriteit omdat de getuigen die wij interviewen veelal hoogbejaard zijn en in broze gezondheid verkeren. De kosten in deze fase zijn met name voor de inhuur van een professioneel camerateam en apparatuur. Daarnaast zijn kosten gemoeid met de verdere organisatie van de draaidagen en reconstructies, redactie en onderzoek voor de verhalen en post-productie (montage). Naar verwachting zal de eerste fase in de loop van 2013 worden afgerond. 
 
In de tweede fase van het project betreft de ontwikkeling van lesmateriaal en een website waarmee de films en het lesmateriaal ontsloten worden. Monumenten Spreken is op dit moment in overleg met een aantal partijen voor deze onderdelen. Zodra een keuze is gemaakt, zal een nieuwe ronde fondsenwerving in gang worden gezet. Voorlopig blijft financiële steun zeer welkom.

Studio’s

Dankzij de gastvrijheid van de Wormerveerse Vermaning, de Doopsgezinde Vermaning en het Zaantheater (Zaandam) konden wij daar niet alleen een professionele studio inrichten maar was er ook een aangename ruimte beschikbaar om onze getuigen met elkaar en met het team kennis te laten maken. Eerder mochten we gebruikmaken van faciliteiten in Het Weefhuis (Zaandijk), De Flexwerkplaats (Wormer) en Stichting Hervormd Centrum Pennemes (Zaandam).
Copyright © 2012 4 en 5 mei Comité Zaanstad, All rights reserved.